Open Source - Nước cờ ngoại giao AI của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình
Cuộc đua AI hiện chỉ còn hai cái tên
Nếu nhìn vào bảng xếp hạng những mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) mạnh nhất thế giới hiện nay, có một sự thật rất thú vị nhưng ít được nhắc đến. 100% Top 30 mô hình AI thông minh nhất đều đến từ Mỹ và Trung Quốc. Không có châu Âu, không có Nhật Bản, không có Hàn Quốc hay bất kỳ quốc gia nào khác.
Điều này cho thấy cuộc đua AI đã không còn là cuộc cạnh tranh của hàng chục quốc gia mà đang dần tập trung vào hai siêu cường công nghệ. Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn cả không nằm ở việc ai có nhiều mô hình mạnh hơn, mà nằm ở cách hai quốc gia này lựa chọn con đường phát triển AI.
Hai triết lý phát triển AI hoàn toàn khác nhau
Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy phần lớn các mô hình AI hàng đầu của Mỹ như GPT, Claude hay Gemini đều được phát triển theo hướng Closed Source, nơi người dùng chủ yếu tiếp cận thông qua API hoặc dịch vụ do chính công ty sở hữu vận hành. Ngược lại, phần lớn các mô hình AI mạnh nhất của Trung Quốc như Qwen, DeepSeek, GLM hay Kimi lại được phát hành dưới dạng Open Weight, cho phép doanh nghiệp và nhà phát triển tải xuống, triển khai trên hạ tầng riêng, tinh chỉnh theo dữ liệu của mình và xây dựng các sản phẩm thương mại.
Nếu đặt trong bối cảnh địa chính trị và những gì Chủ tịch Tập Cận Bình vừa công bố tại World Artificial Intelligence Conference (WAIC) 2026, mình nghĩ đây là hai triết lý hoàn toàn khác nhau về cách tạo ra ảnh hưởng trong kỷ nguyên AI.
Bài phát biểu của Tập Cận Bình hé lộ chiến lược lớn hơn
Trong bài phát biểu khai mạc WAIC, ông Tập Cận Bình liên tục nhấn mạnh rằng AI cần được phát triển theo hướng hợp tác quốc tế, đồng thời công bố hàng loạt sáng kiến rất cụ thể như thành lập World AI Cooperation Organization (WAICO) với 29 quốc gia tham gia, triển khai chương trình đào tạo 5.000 cơ hội học tập và hội thảo AI cho các nước đang phát triển trong vòng 5 năm, xây dựng các trung tâm hợp tác AI quốc tế và thúc đẩy việc chia sẻ các mô hình AI mã nguồn mở.
Khi ghép tất cả các mảnh ghép lại với nhau, mình cho rằng chúng ta đang chứng kiến một chiến lược lớn hơn rất nhiều: Open Source đang trở thành công cụ ngoại giao của Trung Quốc.
AI đang trở thành hạ tầng của nền kinh tế trí tuệ
Lịch sử công nghệ từng nhiều lần chứng minh rằng quốc gia hoặc doanh nghiệp tạo ra được hạ tầng sẽ có ảnh hưởng lâu dài hơn rất nhiều so với việc chỉ tạo ra sản phẩm.
Google gần như không thu phí Android, nhưng Android đã trở thành cánh cửa đưa hàng tỷ người dùng bước vào hệ sinh thái của Google, từ Search, Gmail, Maps cho đến Play Store. Linux không phải là sản phẩm mang về doanh thu trực tiếp, nhưng lại trở thành nền tảng vận hành phần lớn Internet hiện đại. Kubernetes cũng không phải một phần mềm bán cho người dùng cuối, nhưng đã trở thành tiêu chuẩn triển khai ứng dụng trên cloud.
Điểm chung của tất cả những nền tảng này là chúng đều tạo ra hệ sinh thái, và khi hệ sinh thái đủ lớn thì giá trị sẽ tiếp tục sinh ra giá trị thông qua hiệu ứng mạng lưới.
Cuộc đua AI đã chuyển từ Model sang Ecosystem
Theo mình, AI đang bước vào giai đoạn tương tự. Trong vài năm đầu của cuộc đua AI, mọi người chủ yếu quan tâm đến benchmark, số lượng tham số hay khả năng suy luận của từng mô hình. Nhưng ở giai đoạn tiếp theo, câu hỏi quan trọng hơn sẽ là có bao nhiêu doanh nghiệp đang xây sản phẩm trên mô hình của bạn, có bao nhiêu lập trình viên đang phát triển công cụ cho mô hình của bạn và có bao nhiêu quốc gia lựa chọn công nghệ của bạn làm nền tảng cho quá trình chuyển đổi số.
Khi AI dần trở thành hạ tầng của nền kinh tế trí tuệ, việc sở hữu một hệ sinh thái rộng lớn sẽ quan trọng không kém việc sở hữu một mô hình mạnh.
Open Source giúp AI trở thành công cụ ngoại giao
Đây cũng là lý do Open Source có giá trị chiến lược rất lớn. Khi một quốc gia ở Đông Nam Á, châu Phi hay Mỹ Latinh muốn xây dựng năng lực AI, họ hoàn toàn có thể tải một mô hình như Qwen hoặc DeepSeek về để triển khai trong nước, tinh chỉnh theo ngôn ngữ và dữ liệu địa phương, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về bảo mật hoặc chủ quyền dữ liệu.
Quyết định đó không chỉ giúp họ sở hữu một mô hình AI, mà còn kéo theo việc các trường đại học đào tạo kỹ sư dựa trên mô hình đó, doanh nghiệp phát triển sản phẩm trên mô hình đó, cộng đồng chia sẻ prompt, workflow, agent và kinh nghiệm triển khai xoay quanh mô hình đó.
Theo thời gian, cả một hệ sinh thái kỹ thuật sẽ hình thành. Giá trị lúc này không còn nằm ở bản thân mô hình AI nữa mà nằm ở cộng đồng, công cụ và kiến thức được xây dựng xung quanh nó.
Xuất khẩu mô hình thực chất là xuất khẩu tiêu chuẩn
Điều này cũng đồng nghĩa với việc Open Source giúp Trung Quốc xuất khẩu không chỉ công nghệ mà còn cả tiêu chuẩn. Trong lịch sử ngành công nghệ, người tạo ra tiêu chuẩn thường có sức ảnh hưởng lớn hơn người bán sản phẩm. HTML trở thành tiêu chuẩn của Web, PDF trở thành tiêu chuẩn chia sẻ tài liệu, Linux trở thành tiêu chuẩn của máy chủ và Kubernetes trở thành tiêu chuẩn của Cloud Native.
Nếu hàng triệu lập trình viên trên thế giới học cách xây Agent bằng Qwen, hàng nghìn doanh nghiệp fine-tune từ Qwen và vô số framework AI được tối ưu cho Qwen, thì theo thời gian Qwen sẽ dần trở thành một tiêu chuẩn thực tế của ngành.
Khi tiêu chuẩn được hình thành, lợi thế cạnh tranh sẽ không còn nằm ở benchmark nữa mà nằm ở hệ sinh thái đã phát triển xung quanh tiêu chuẩn đó.
Open Source giúp Trung Quốc có một đội R&D toàn cầu
Một khía cạnh khác cũng rất đáng chú ý là Open Source tạo ra khả năng đổi mới với tốc độ cực kỳ lớn. Một mô hình đóng chủ yếu được phát triển bởi đội ngũ kỹ sư của chính công ty sở hữu nó.
Trong khi đó, một mô hình mở có thể được hàng trăm nghìn lập trình viên trên toàn thế giới cùng tham gia tối ưu hiệu năng, xây dựng công cụ, phát triển agent, fine-tune cho từng ngành nghề, viết tài liệu, chia sẻ kinh nghiệm triển khai và tích hợp với hàng loạt nền tảng khác.
Linux, PyTorch hay Kubernetes đều phát triển theo mô hình này và trở thành những nền tảng thống trị trong lĩnh vực của mình. Open Source giúp tốc độ tiến hóa của công nghệ không còn bị giới hạn bởi quy mô của một công ty mà được mở rộng ra toàn bộ cộng đồng toàn cầu.
AI đang trở thành Soft Power mới
Mình cũng cho rằng Open Source đang trở thành một dạng soft power hoàn toàn mới. Trước đây, ảnh hưởng của một quốc gia thường đến từ phim ảnh, văn hóa, Internet hay các thương hiệu toàn cầu. Trong kỷ nguyên AI, ảnh hưởng đó có thể đến từ nền tảng công nghệ.
Nếu sinh viên Việt Nam học AI bằng Qwen, startup Indonesia xây sản phẩm trên DeepSeek, doanh nghiệp Brazil triển khai GLM và các trường đại học châu Phi sử dụng các mô hình AI của Trung Quốc trong đào tạo, thì cùng với công nghệ, ảnh hưởng của Trung Quốc cũng sẽ lan tỏa theo một cách rất tự nhiên.
Đây là hình thức mở rộng ảnh hưởng thông qua hạ tầng số thay vì thông qua hạ tầng vật lý như đường sắt, cảng biển hay mạng viễn thông trước đây.
Mỹ và Trung Quốc đang theo đuổi hai chiến lược khác nhau
Điều thú vị là Mỹ và Trung Quốc thực chất đang theo đuổi hai chiến lược khác nhau chứ không phải một bên đúng và một bên sai. OpenAI, Anthropic hay Google xây dựng mô hình kinh doanh dựa trên API, gói thuê bao và khách hàng doanh nghiệp, vì vậy việc giữ mô hình ở trạng thái đóng là hoàn toàn hợp lý.
Trong khi đó, Alibaba, Tencent hay Zhipu sở hữu những hệ sinh thái rất lớn bao gồm cloud, thương mại điện tử, dịch vụ doanh nghiệp và hạ tầng số. Với họ, mô hình AI có thể được xem như cánh cửa thu hút nhà phát triển và doanh nghiệp bước vào toàn bộ hệ sinh thái phía sau.
Một bên tập trung tối ưu doanh thu trực tiếp từ AI, trong khi bên còn lại tập trung mở rộng ảnh hưởng của AI để gia tăng giá trị cho toàn bộ hệ sinh thái.
Cuộc chiến AI sẽ được quyết định bởi hệ sinh thái
Trong khi nhiều người vẫn xem AI là một sản phẩm, Trung Quốc dường như đang xem AI là hạ tầng chiến lược của thế kỷ 21, tương tự như Internet, điện hay hệ điều hành trong những giai đoạn trước.
Nếu góc nhìn đó là đúng, thì cuộc đua AI trong thập kỷ tới sẽ không chỉ được quyết định bởi mô hình nào thông minh hơn, mà còn bởi quốc gia nào xây dựng được hệ sinh thái AI được nhiều quốc gia, doanh nghiệp và nhà phát triển lựa chọn nhất.
